پایان نامه ارزیابی اثربخشی دوره‌ های آموزشی اختصاصی ضمن‌ خدمت تقریرنویسان قوه‌ قضائیه در شهر تهران (Evaluation the effectiveness of specialized in service training courses for Clerks of the Judiciary in Tehran)

پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد (M.A)

گرایش: مدیریت آموزشی

تابستان  1390

چکیده:

هدف اصلی در این پژوهش ارزیابی اثربخشی دوره‌های آموزشی اختصاصی ضمن خدمت تقریرنویسان قوه قضاییه در شهر تهران بوده است. روش پژوهش از نوع ارزشیابی و از نظر هدف کاربردی است. پژوهش بر اساس مدل ارزشیابی کرک پاتریک انجام شده است. جامعه مورد مطالعه شامل کلیه تقریرنویسان شاغل در شعبه‌های دادگستری استان تهران و حوزه‌های ستاد است که از سال 1385 لغایت 1389 در دوره های آموزشی ضمن‌خدمت شرکت کرده‌اند و همچنین سرپرستان مستقیم آنها (مدیران دفاتر قضایی) می‌باشد؛ شامل 273 نفر تقریرنویس و 273 نفر مدیر دفتر قضایی و مجموعاً 546 نفر تعیین شده است. روش نمونه گیری تصادفی ساده و حجم نمونه براساس جدول استاندارد مورگان 220 نفر انتخاب شد )شامل 110 نفر تقریرنویس و 110 نفر مدیر دفتر قضایی). ابزار اندازه‌گیری پرسشنامه محقق ساخته است که جهت بررسی سؤالات تحقیق مورد استفاده قرار گرفته است. پرسشنامه تقریرنویسان 34 سؤالی و پرسشنامه مدیران دفاتر قضایی 30 سوالی متناسب با مؤلفه‌ها و متغیرهای اصلی پژوهش تنظیم شد که روایی آن با بهره‌گیری از نظرات اساتید راهنما و مشاور و متخصصان امور آموزشی مورد تأیید قرار گرفت. پایایی پرسشنامه‌ها از طریق ضریب آلفای کرونباخ در محیط نرم‌افزار SPSS برابر با 96% و 97% به دست آمد. برای تجزیه و تحلیل آماری داده‌ها، روشهای آمار توصیفی شامل فراوانی، درصد، میانگین، انحراف استاندارد و برای آمار استنباطی آزمون آماری t-test تک گروهی و t مستقل مورد استفاده قرار گرفت. نتایج پژوهش نشان که از دیدگاه تقریرنویسان طی دوره‌های آموزشی اختصاصی ضمن خدمت موجب واکنش مثبت و افزایش یادگیری در آنها شده است اما موجب تحقق اهداف سازمانی نشده است. از نظر مدیران دفاتر قضایی طی دوره‌های آموزشی اختصاصی ضمن خدمت موجب بهبود رفتار و تحقق اهداف سازمانی شده است. همچنین نتایج حاکی از آن بود که تفاوت معنی داری بین دیدگاههای تقریرنویسان و مدیران دفاتر قضایی در خصوص تأثیر دوره‌های آموزشی بر تحقق اهداف سازمانی وجود دارد و این نظرات شبیه به یکدیگر نمی‌باشد. در مجموع یافته‌ها نشان داد که دوره‌های آموزشی اختصاصی تقریرنویسان دارای اثربخشی بوده است. کلمات کلیدی: ارزشیابی، ارزیابی، اثربخشی، آموزش ضمن‌خدمت، تقریرنویسان قوه‌قضاییه، الگوی ارزشیابی کرک پاتریک.

فصل اول: کلیات تحقیق

مقدمه

در چند دهه اخیر بیش از هر دوران دیگر در طول تاریخ بشری، علوم و فناوری پیشرفت نموده است. این تحول و دگرگونی به حدی است که عصر حاضر را عصر نیم عمر اطلاعات[1] نامیده‌اند؛ یعنی دورانی که در هر چند سال، نیمی از اطلاعات بشری منسوخ شده، اطلاعات جدید جایگزین آن می‌شود.(فتحی واجارگاه،1386، 2)

سازمانهای مختلف بر اساس اهدافی خاص تشکیل می‌گردند و به سرانجام رساندن این اهداف خاص توسط سازمانها نیازهای جوامع را مرتفع می‌سازد. به عبارت بهتر فلسفه وجودی هر سازمان ارائه خدمات متنوع به جامعه در راستای اهدافی است که برای آن سازمان پیش‌بینی شده است. حال مهمترین عامل برای تحقق این اهداف از پیش تعیین شده در سازمانها برخورداری سازمانها از نیروی انسانی آگاه، کارآمد، نوآور، خلاق و مسئولیت پذیر است، و در این راستا است که نقش آموزش مستمر و ضمن خدمت برای کسب مهارتهای فوق‌الذکر در سازمانها بیش از پیش روشن و لازم به نظر خواهد رسید.(بهمنی،1385، 1)

اجرای آموزش به دنبال خود مساّله ارزشیابی دوره‌ها و برنامه‌های آموزشی را مطرح می‌کند که از پایه‌ای‌ترین و بنیادی‌ترین مراحل برنامه‌ریزی آموزشی محسوب می‌شود.

ارزشیابی آموزشی آیینه‌ای را فراهم می‌آورد تا تصمیم‌ گیران و دست اندر‌کاران فعالیتهای آموزشی تصویری از چگونگی فعالیتها به دست آورند و با استفاده از این تصویر از نظامهای آموزشی مراقبت بیشتری به عمل آورند تا در راستای پاسخگویی به نیازهای فرد و جامعه، کیفیت نظامهای آموزشی ارتقا یابد. ساز و کار ارزشیابی وسیله‌ای است که بدون استفاده از آن، فعالیتهای آموزشی صرفاً «رها کردن تیر در تاریکی» خواهد بود (بازرگان،1387،1).

1-1- بیان مسأله تحقیق

 حیات و ادامه زندگی سازمانها تا حدودی زیادی به دانش و مهارت کارکنان آن بستگی دارد و افراد ماهرتر و آموزش دیده نقش مؤثری در کارآمدی و بهره‌وری سازمان خواهند داشت. لذا سازمان‌ها همیشه‌ منابعی را برای آموزش و توسعه منابع انسانی خود در نظر گرفته و هزینه می‌کنند که از مهمترین آنها طراحی و برگزاری دوره‌های آموزشی است. اما این ذهنیت که برپایی هر دوره آموزشی در سازمان دارای اثربخشی بالا و مطلوب است تصور درستی نیست. آموزش‌ها زمانی مقرون به صرفه است که ما را به سوی اهداف از پیش تعیین شده برده و نارسایی‌ها را اصلاح نماید و منجر به بهبود کمی و کیفی عملکرد و بهره‌وری کارکنان در محیط واقعی کار گردد. لذا باید با تکیه بر اطلاعات و ارزیابی مستمر و همه جانبه، میزان تحقق اهداف آموزشی را تعیین کرد. از طرفی هزینه‌های آموزشی جهت ارتقاء دانش‌ کاری کارکنان ارقام قابل توجهی از بودجه سازمان را در بر می‌گیرد. این هزینه‌ها دلیل موجهی بر لزوم ارزشیابی اثر بخشی آموزش و یافتن راهکارهایی است که بتواند اثربخشی دوره‌های آموزش را ارتقاء دهد.

به این ترتیب یک برنامه آموزشی تنها زمانی می تواند ارزشمندی خود را توجیه کند که شواهد قابل مشاهده، قابل اطمینان و معتبری در مورد تأثیر آموزش بر بهبود عملکرد شرکت کنندگان در دوره‌های آموزشی عرضه کند. این امر به جنبه مهمی از آموزش ارزشیابی آموزشی اشاره دارد که معمولاً از آن به عنوان «اثر بخشی آموزش»[2] و یا «ارزیابی اثربخشی آموزش»[3]یاد می شود (قهرمانی، 1380، 55).

لذا برای اطلاع از تأثیر دوره های آموزشی در ارتقای سطح دانش، نگرش، مهارت و رفتار مطلوب نیروی انسانی، میزان تحقق اهداف دوره‌ها و پاسخگو بودن بروندادهای این آموزشها در محیط واقعی کار به بررسی اثربخشی آموزش می پردازیم. در قوه قضائیه نیز با هدف ارتقای نیروی انسانی، دوره‌های آموزش زیادی نیازسنجی، طراحی و اجرا شده است و هزینه‌های زیادی نیز در این خصوص اختصاص یافته است که پژوهشگر قصد دارد به بررسی این مسأله بپردازد که دوره های آموزشی اختصاصی اداری برگزار شده برای «تقریرنویسان» تا چه اندازه در محیط واقعی کار اثربخش و مثمر ثمر بوده است.

1- 2- اهمیت و ضرورت تحقیق

امروزه از آموزش انتظار می‌رود که بتواند تغییرات رفتاری مطلوب را در کارکنان ایجاد کند تا از این رهگذر تحقق اهداف سازمانی تسهیل یابد. بنابراین برنامه‌ریزان، مجریان و مدیران برنامه‌های آموزشی نه تنها مسئولیت تعیین و تشخیص منابع و امکانات مورد نیاز یادگیری را بر عهده دارند؛ بلکه در تعیین تأثیر برنامه های آموزشی بر عملکرد فرد و سازمان نیز مسئول‌اند .از این رو باید برنامه‌های آموزشی را در بعد «اثربخشی » مورد توجه قرارداده و آن را ارزیابی نمایند.(قهرمانی، 1380، ص58)

با توجه به نقش و هدفی که برای دوره‌های آموزشی مورد انتظار است، اجرای آنها در صورتی مثمر ثمر و مفید خواهد شد که بر اساس نیازهای واقعی شرکت‌کنندگان طرح شده و موجب تغییرات رفتاری در آنان پس از طی دوره و حین اشتغال به کار گردد. لذا ضروریست سازمان از طرق مختلف به ارزشیابی دوره‌های آموزشی بپردازد تا بتواند میزان تأثیر این دوره‌ها را تشخیص دهد، اصلاحات لازم را انجام داده و از هزینه‌های مصرف شده در این راه حداکثر بهره‌برداری را بنماید و بالاخره کیفیت آموزشی مناسبی را متناسب با امکانات صرف شده در دوره‌های آموزشی مذکور ایجاد نماید.(داد،1371، نقل از بهمنی،ص5)

با توجه به نکات فوق و اهمیت و جایگاه آموزش کارکنان در جهان و اعتقاد به ضرورت آموزش‌های مداوم موضوع تحقیق انتخاب شده تا براساس نتایج حاصله از ارزشیابی اثربخشی دوره‌های آموزشی و تأثیر آن در افزایش کارایی کارکنان شرکت کننده در این دوره‌ها بازخورد مناسبی به برنامه‌ریزان و مدیران و مجریان آموزش قوه قضائیه جهت طراحی و تدوین و اجرای دوره‌های آموزش آتی ارائه گردد.

1- 3 - هدفهای تحقیق

هدف کلی:

بررسی اثربخشی دوره های آموزش اختصاصی ضمن خدمت تقریرنویسان قوه‌قضائیه در شهر تهران.

هدفهای جزئی تحقیق:

1- بررسی نظر تقریرنویسان قوه قضاییه شهر تهران در خصوص تأثیر دوره های آموزشی اختصاصی ضمن خدمت در ایجاد «واکنش مثبت» در آنها.

2- بررسی نظر تقریرنویسان قوه قضاییه شهر تهران در خصوص تأثیر دوره های آموزشی اختصاصی ضمن خدمت افزایش «یادگیری» در آنها.

3- بررسی نظر تقریرنویسان قوه قضاییه شهر تهران در خصوص تأثیر دوره های آموزشی اختصاصی ضمن خدمت در تحقق اهداف سازمانی (نتایج ).

4- بررسی نظر مدیران دفاتر قضایی شهر تهران ر خصوص تأثیر دوره های آموزشی اختصاصی ضمن خدمت در بهبود «رفتار» تقریرنویسان قوه قضائیه.

5- بررسی نظر مدیران دفاتر قضایی شهر تهران در خصوص تأثیر دوره های آموزشی اختصاصی ضمن خدمت تقریرنویسان در تحقق اهداف سازمانی (نتایج ).

6- مقایسه نظرات تقریرنویسان و مدیران دفاتر قضایی شهر تهران در خصوص تأثیر دوره های آموزشی اختصاصی ضمن خدمت تقریرنویسان در تحقق اهداف سازمانی (نتایج ).

1-4- سؤالات تحقیق

سوال اصلی:

آیا دوره‌های آموزشی اختصاصی ضمن خدمت تقریر نویسان قوه قضاییه در شهر تهران دارای اثربخشی است؟

سوالات فرعی

1- از نظر تقریرنویسان قوه قضاییه، آیا طی دوره‌های آموزشی اختصاصی ضمن خدمت موجب «واکنش مثبت» در آنها شده است؟

2- از نظر تقریرنویسان قوه قضاییه، آیا طی دوره‌های آموزشی اختصاصی ضمن خدمت موجب «افزایش یادگیری» آنها شده است؟

3- از نظر تقریرنویسان قوه قضاییه، آیا طی دوره های آموزشی اختصاصی ضمن خدمت موجب «تحقق اهداف سازمانی (نتایج)» شده است؟

4- از نظر مدیران دفاتر قضایی، آیا شرکت تقریرنویسان قوه قضاییه در دوره‌های آموزشی اختصاصی ضمن خدمت موجب «بهبود رفتار» آنها شده است؟

5- از نظر مدیران دفاتر قضایی، آیا شرکت تقریرنویسان قوه قضاییه در دوره‌های آموزشی اختصاصی ضمن‌خدمت موجب «تحقق اهداف سازمانی (نتایج)» شده است؟

6- آیا بین دیدگاه مدیران دفاتر قضایی و تقریرنویسان قوه قضاییه در خصوص تأثیر دوره های آموزشی بر «تحقق اهداف سازمانی (نتایج)» تفاوت معنا داری مشاهده می شود ؟

- 5 - متغیرها و واژه های کلیدی:

1-5-1- تعاریف نظری

اثربخشی[4]: انجام دادن و ایجاد خلاقیت و ابتکار در انجام دادن وظایف است پس می توان گفت که اثربخشی عبارت از عملکرد است.(تقی پور ظهیر، 1371،ص27) به عبارتی اثربخشی، عبارت است از درجه همخوانی نتایج عملی با اهداف و نتایج مورد انتظار. (هوی و میسکل،1370، نقل از فتحی‌واجارگاه،1386،ص188)

ارزیابی اثربخشی آموزش[5]: یعنی اینکه تا حدودی تعیین کنیم آموزش‌های انجام شده تا چه حد منجر به ایجاد مهارت‌های مورد نیاز سازمان به صورت عملی و کاربردی شده است. (قهرمانی‌، 1380)

آموزش ضمن خدمت[6]: بهبود بخشیدن فعالیتها و وظایف افراد در رابطه با شغل و حرفه تخصصی آنان که عمدتاً به منظور افزایش دانش و مهارت و تغییر نگرش‌های حرفه‌ای آنان صورت می‌پذیرد تا به وسیله آن افراد بتوانند به گونه‌ای مؤثر وظایفشان را به انجام رسانند.(دوکین [7] 1988 نقل از فتحی‌واجارگاه،1386،ص6)

« واکنش[8]: منظور از واکنش نحوه برداشت، طرز تلقی، میل و رغبت، رضایت و خشنودی افراد از انجام عمل می‌باشد.

یادگیری[9]: منظور از یادگیری، اصول،واقعیتها، تکنیکها و به طور کلی تمام آموخته‌هایی است که فرد از آموزش کسب می‌کند.

رفتار[10]: منظور چگونگی و میزان تغییراتی است که با استفاده از آموزش در فرد به وجود می‌آید.

نتایج[11]: منظور پیامدهایی است که فرد آموزش دیده برای سازمان به همراه می‌آورد.» (اسماعیلی،1380،تدبیر،شماره 200)

تقریرنویسان: متصدیان این شغل انجام امور رسیدگی به اختلافات و دعاوی و امور مربوط به تحریر تقریرات و تحقیقات رؤسای دادگاه‌ها و بازرسان و همچنین اظهارات طرفین دعوی و شهود و ثبت دفاتر مربوطه و انجام مکاتبات لازم در سطوح مختلف را در قوه قضائیه عهده‌دار می‌باشند.

مدیران دفاتر قضایی: به عنوان سرپرستان مستقیم تقریرنویسان در قوه قضاییه تعریف شده‌اند.

1-5-2- تعاریف عملیاتی

اثربخشی: در این تحقیق اثربخشی آموزش یعنی میزان انطباق رفتار تقریرنویسان با انتظارات پیش‌بینی شده که از طریق سنجش میزان بهبود نگرش، افزایش دانش شغلی و فنی و بهبود عملکرد فردی آنان و همچنین میزان تحقق اهداف سازمانی در رابطه با برگزاری دوره‌های آموزشی اندازه‌گیری می‌شود.

ارزیابی اثربخشی آموزش: در این تحقیق به منظور بررسی و تعیین اثربخشی دوره‌های آموزشی، بر اساس الگوی ارزشیابی کرک پاتریک از پرسشنامه‌ای استفاده شده است که گویه‌های آن اثربخشی را در ابعاد بهبود نگرش، افزایش دانش شغلی، بهبود عملکرد فردی تقریرنویسان و همچنین تحقق اهداف سازمانی مورد سؤال قرار داده است. تقریرنویسان و و مدیران دفاتر قضایی به عنوان سرپرستان مستقیم آنها با پاسخگویی به سؤالات مشخص نموده‌اند که طی دوره‌های آموزشی چه تأثیری در این ابعاد و مؤلفه‌ها داشته است.

آموزش ضمن خدمت: در این تحقیق منظور آموزشهای کوتاه مدت ضمن خدمت اختصاصی است که به منظور ارتقای سطح دانش و مهارت تقریرنویسان، در معاونت آموزش قوه قضائیه طراحی و اجرا شده است.