پایان نامه جامعه شناسی شخصیت زن در آثار سیمین دانشور ( سووشون و جزیره سرگردانی )

M - A) پایان نامه برای کسب درجه کارشناسی ارشد

چکیده

موضوع جامعه شناسی شخصیت زن در آثار سیمین دانشور (سووشون و جزیره سرگردانی) است . جامعه شناسی یکی از رشته های علوم اجتماعی است که پدیده های اجتماعی که در جامعه تحول یافته با روش علمی مورد مطالعه و بررسی قرار می دهد . و مفهوم شخصیت همانند مفهوم انسان در ادبیات به صورت گوناگون مفهوم سازی می شود . الگوی مفهومی ما از شخصیت مبتنی بر دیدگاه جامعه شناختی است . در این تحقیق با استفاده از الگوی جامعه شناسی شخصیت به تحلیل و بررسی شخصیت های زن در سووشون و جزیره سرگردانی پرداخته ایم. زیرا با استفاده از این الگو به راحتی می توانستیم اعمال و شخصیت های زن در این دو رمان را مورد تحلیل و بررسی قرار دهیم .در این پژوهش رمان سووشون و جزیره سرگردانی مسأله سیاست ، آزادی ، استعمار و تبعیض و سرگردانی انسان مدرن ، توسعه ، سنت و ... و روایت های این دو رمان در مرکز توجه قرار گرفته است . ضرورت انجام این تحقیق،  بررسی و تحلیل شخصیت های زن در سووشون و جزیره سرگردانی و همچنین جامعه شناسی شخصیت های زن در این دو رمان است و چنین نتیجه گیری می شود که زنان توانسته اند شایستگی ها و قابلیت های خود را در عرصه های اجتماعی با زبان و بیان آشکار کنند و پا به پای مردان در تمام عرصه ها و صحنه ها حضور فعال و دخالت خود را نشان بدهند .

واژگان کلیدی : جامعه شناسی‌،  زن‌، سیمین دانشور‌، سووشون‌، جزیره سرگردانی

فصل( اول)

کُلّیات

1 - 1 - مقدمه

در رمان های سیمین دانشور ( از سووشون تا جزیره سرگردانی ) نمودهایی از سنت، فرهنگ، هویت، اخلاق مَرد مَداری و مذهب بازتاب یافته است که مطابق با سرشت این مرز و بوم است و می توان از این ویژگی به جهان بینی نویسنده یاد کرد. وی در رمان هایش با رهیافت ویژه خود، بین سنت و تجدد آشتی برقرار کرده و هرگونه پیشرفت، تجدد، توسعه، فناوری و آگاهی اجتماعی را در صورتی میپذیرد که در تعامل با سنت، مذهب، آیین و فرهنگ ایرانی و اسلامی باشد. نوع نگاه سیمین دانشور به تحولات سیاسی و اجتماعی و توجه او به انسان معاصر ، زمینه ساز تحقیقاتی گسترده درباره آثارش شده است . سووشون و جزیره سرگردانی  نیز از رمانهای معروف دانشور هستند که تحقیقاتی - چه به صورت مستقل و چه در کتاب های مربوط به ادبیات داستانی معاصر ایران - پیرامون آنها انجام شده است. از نقدهایی که درباره این رمان ها نوشته شده است و تا حدودی به بافت موقعیت در آن اشاره داشته اند.

در این مجموعه، رمان های دانشور اغلب از نظر عناصر داستان و درونمایه بررسی شده اند انگیزه اصلی این پژوهش، جامعه شناسی شخصیت زن در رمان سووشون و جزیره سرگردانی ، با توجه به نقش زنان در جامعه  و انتخاب شخصیت ها وموقعیت آنها در داستان است که غالباً در پژوهشهای پیشین نادیده گرفته شده است. و بر مبنای راهبردهای کارآمد ، به  بررسی و تحلیل رمان سووشون و جزیره سرگردانی پرداخته می شود . از آنجا که این پژوهش به مهم ترین بن مایه های رمان نظر خواهد داشت، ابتدا به تحولات سیاسی، اجتماعی و تاریخی ای که رمان در تعامل با آنها شکل گرفته است میپردازد.  در بررسیِ تحلیل رمان سووشون و پیوند آن با رمان  جزیره سرگردانی ، کوشش میشود نگاه محقق دربار ه موقعیت های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی و نیزعواملی که در تولید این رمان  مؤثر بوده اند، کشف گردد .

1 - 2 -  بیان مساله

واژه ی جامعه شناسی طبق تعریف آگوست کنت، جامعه شناسی علم قوانین کلی پدیده های اجتماعی می باشد که خود حاصل عمل تاریخی و واقعیات اجتماعی پیچیده ای است که به صورت کلی اخذ شده و به صورت یک سیستم کلی از قوانین درآمده است . و در این تحقیق سعی بر آن است که شخصیت‌های زن موجود در سووشون وجزیره سرگردانی مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرند.

1 - 3 - پیشینه تحقیق

در  این پژوهش، با توجه به نگرش و جهان بینی سیاسی و اجتماعی سیمین دانشور در رمان سووشون و پیوند آن با  جزیره سرگردانی ، و توجه به کاربرد آن در بافت متن و انتخاب واژگان خاص متناسب با بافت موقعیت است . که غالباً در پژوهشهای پیشین نادیده گرفته شده است.

از آنجا که این پژوهش به جهان نگری نویسنده و تحلیل مهم ترین بن مایه های رمان نظر خواهد داشت،

ابتدا به تحولات سیاسی، اجتماعی و تاریخی ای که رمان در تعامل با آنها شکل گرفته است می پردازد

1 - 4 - ضرورت تحقیق

 دانشجویان مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد رشته زبان و ادبیات فارسی بیشترین بهره را از این پژوهش خواهند برد و با یک اثر داستانی معاصر وتحلیل و بررسی شخصیت های آن به خوبی آشنا خواهند شد.

1 - 5 - اهداف تحقیق                                                                                                                     

الف: معرفی وشناخت شخصیت های موجود در سووشون و جزیره سرگردانی، بررسی خصوصیات روحی و روانی آنها به دانشجویان رشتۀ زبان و ادبیات فارسی و علاقمندان به آن.

ب: دیگر اینکه بعضی از شخصیت های موجود در سووشون و جزیره سرگردانی به مرور زمان به فراموشی سپرده شده اند و در این تحقیق سعی بر آن است تا اطلاعاتی در مورد این اشخاص و اهداف آنها بیان شود.

ج: با استفاده از این پژوهش یک الگوی ساختاری بدست می آید که مورد استفاده پژوهشگران در زمینه‌ی آثار داستانی معاصر قرار گیرد.

1- 6-سوالات تحقیق

1 - مهم ترین درونمایه های این دو رمان چیست و چگونه میتوان پیوند معنایی بین رمان های سیمین دانشور( سووشون و جزیره سرگردانی) برقرار کرد؟

2 - رابطه این دو اثر سیمین دانشور و مسائل اجتماعی دیگر چگونه تبیین می شود؟

3 - شخصیت های زن موجود در سووشون وجزیره سرگردانی دارای چه نوع حالات ، روحیات و افکاری هستند و چه عواملی باعث دگرگونی شخصیت آنها می گردد؟

1-7-فرضیات تحقیق

الف: با جامعه شناسی شخصیت زن در این تحقیق به ما کمک می شود که با اشخاص ، روحیات و رفتار آنها آشنا شویم.

ب: در این دو اثر سیمین دانشور (سووشون و جزیره سرگردانی)زنان از فقیر ترین و پایین ترین سطوح طبقاتی تا زنان طبقات مرفه مورد توجه قرار می گیرند.

ج: وی زن را از نظر اقتصادی و عاطفی وابسته به مرد قلمداد می کند.

د: در داستانهای او زنان در مناسبات زناشویی و عاطفی به مراتب از مردان آسیب پذیرترند و هر چه زنان طبقه متوسط پایاپای مردان در عرصه فعالیتهای اجتماعی و سیاسی حضوری فعال دارند برخی محدودیت ها و ناهنجاری های عرفی _ اجتماعی نیز موجب گرفتاری و آسیب پذیری هر چه بیشتر آنان می شود.

جامعه شناسی

در ساده ترین تعریف‌، جامعه شناسی دانش بررسی جامعه است، این علم به بررسی جوامع بشری، بر کنش های آنها ، و فرایندهایی که جوامع را در وضعیت جاری شان نگاه داشته یا تغییر می دهد می پردازد.علم مذکور تلاش می کند به این هدف با تجربه جامعه به بخش های تشکیل دهنده اش مانند انجمن ها، نهادها، گروه های هم جنس، هم نژاد، یا هم سن، و بررسی نحوه بر هم کنش فعال این اجزا با همدیگر بپردازد. علاوه بر اینها، این علم موضوعاتی مانند طبقه اجتماعی، قشر بندی، جنبش اجتماعی، تغییرات اجتماعی و بی نظمی هایی مانند جرم، انحراف، و انقلاب را مورد تحقیق قرار می دهد. انسان در مقایسه با حیوانات ، کمتر تحت تاثیر و کنترل غرایز می باشد و بخش زیادی از رفتارهای او توسط ساختارهای اجتماعی کنترل می شود. این موضوع ضرورت وجود ارگان (از قبیل ارگانهای اقتصادی، مذهبی، آموزشی، سیاسی، ... ) جهت مشخص کردن رفتارها و تصمیمات انسانها را نشان می دهد. جامعه شناسی بررسی بخش معینی از جامعه نیست بلکه می تواند جامعه را در مجموع نیز مطالعه کند یعنی می تواند رشته خاصی باشد که جامعه را به عنوان واحد تجزیه و تحلیل خود بر می گیرند. وظیفه جامعه شناسی آن است که کشف کند چگونه نهادهایی که جامعه را تشکیل میدهند با هم ارتباط یافته اند و کدام نظامهای اجتماعی آنها را به هم پیوند می دهد (اینکلس ،1353 :23).

2 - 2 - جامعه شناسی ادبیات

جامعه شناسی ادبی باید ویژگی پدیدۀ ادبی را در نظر داشته باشد و آن را رعایت کند. این جامعه شناسی    که برای تولید کنندگان کتاب سودمند است باید برای خوانندگان نیز سودمند باشد و به علم ادبی سنتی - چه تاریخی و چه انتقادی  - در انجام وظایفش یاری برساند. البته جامعه شناسی ادبی به طور غیر مستقیم به این مسائل می پردازد: نقش آن فقط پرداختن به این مسائل در سطح جامعه است .ادبیات در عین هدف بودن می تواند به عنوان ابزاری توانمند برای بررسی سیاست و جامعه و فرهنگ کشور مفید باشد و به منزلۀ بستر حیات بخش و شکوفاگر اندیشه ها و حاوی عناصر سازندۀ شخصیت انسانها به کار بیاید. در کشور ما ادبیات از جمله محتواهای غنی فرهنگ ماست ولی به قول آل احمد « ادبیات هنوز یک شغل نیست و بیشتر یک تفنن است. [ ولی ] تفننی خیلی جدی تر از یک شغل . یعنی یک مشغله است و مشغله ای بسیار پردردسر و شاید هم بد عاقبت ...»(ر .ک، کُتبی ،1374 :6 ).                                                                               

جامعه شناسی ادبیات، جامعه شناسی مفاهیمی مانند قدرت سیاسی و اقتدار خانوادگی و ارزشهای اخلاقی است، مادی گری و خان سالاری و آرمان خواهی است، خدمت و خیانت، شجاعت و بلاهت، ایثار گری و عوام فریبی و صدها مفهوم دیگر است؛ جامعه شناسی شخصیت های ما هم هست، پدر و مادر، جوان و کودک، زن و مرد و ... و همه و همه در ادبیات ما غوطه  می خورند. ادبیات به همه نوع کاری می تواند بپردازد، حیطه تأثیر هر یک از انواع ادبی را بر قشرهای اجتماعی معلوم بنماید، قدرت شعری ما را در برابر ضعف نمایشی ما بفهماند، غصه ما را در قصه ما، عشق ما را در غزل ما  و شجاعت ما را در حماسه ما آشکار کند