پایان نامه بررسی میزان تأثیر رشد غیر بهینه مخارج دولت در ناکارایی شاخص مالیات به هزینه های دولت

پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد M.A))

در رشته مدیریت بازرگانی- گرایش مالی

چکیده

مالیات به عنوان معمولیترین و مهمترین منبع تامین درآمدهای عمومی و یکی از کارآمدترین و موثرترین ابزارهای سیاستهای مالی به شمار میروند که دولت می تواند به واسطه آن،بسیاری از خدمات اجتماعی و رفاهی را در خدمت مردم قرار دهد و به بسیاری از فعالیت ها و جریانات اقتصادی و اجتماعی سمت و سوی لازم را ببخشد. شاخص مالیات به هزینه های دولت (T/G) یکی از مهمترین شاخصهای ارزیابی عمکلرد نظامهای مالیاتی کشورهاست. در این راستا، تأمین کامل مخارج جاری دولت از محل درآمدهای مالیاتی، یکی از اهداف مهمی است که همواره مورد توجه سیاستگذاران اقتصادی کشور بوده است. با این حال، مقایسه نسبت مالیات به هزینه های جاری ایران با برخی از کشورها حکایت از نقش ضعیف مالیات در تامین هزینه های جاری دولت دارد. در این پژوهش،عوامل موثر بر نسبت مالیات به هزینه های دولت و راهکارهای بهبود این شاخص جهت مرتبط نمودن میزان رشد هزینه های دولت با رشد درآمدهای مالیاتی بررسی می گردد.در این خصوص با استفاده از مدل اقتصادسنجی و روش حداقل مربعات معمولی (OLS) به بررسی تاثیر رشد مخارج دولتی در ناکارائی شاخص مالیات به هزینه های دولت در اقتصاد ایران پرداخته میشود.و متغیرهای نرخ بیکاری،مخارج دولت، تولید ناخالص داخلی و درآمدهای نفتی به عنوان متغیرهای توضیحی و نسبت مالیات به هزینه های دولت، به عنوان متغیر وابسته وارد مدل میگردد و برای بررسی علیت متغیرهای مستقل و نسبت مذکور از مدل خودرگرسیون برداری استفاده میشود.نتایج وجود ارتباط مثبت و معنادار بین تولید ناخالص داخلی و وجود ارتباط منفی و معنادار بین نرخ بیکاری و هزینه های دولت با نسبت مالیات به مخارج دولت را تایید مینماید و نشان می دهد،مادامی که تولید رونق نداشته باشد افزایش درآمدهای مالیاتی ممکن نبوده و دولت با کاهش درآمد مواجه می شود.

واژگان کلیدی: مخارج دولت، درآمدهای مالیاتی، درآمدهای نفتی، نرخ بیکاری، اقتصادسنجی

-1- مقدمه

مالیات به عنوان معمولیترین و مهمترین منبع تامین درآمدهای عمومی و یکی از کارآمدترین و موثرترین ابزارهای سیاستهای مالی به شمار میروند که دولت می تواند به واسطه آن،بسیاری از خدمات اجتماعی و رفاهی را در خدمت مردم قرار دهد و به بسیاری از فعالیت ها و جریانات اقتصادی و اجتماعی سمت و سوی لازم را ببخشد.

دو منبع اصلی تامین بودجه دولت در تاریخ اخیر اقتصاد ایران شامل درآمدهای نفتی و درآمدهای مالیاتی است.با قبول نوسانات عمده در درآمدهای نفتی دولت طی سال های گذشته و تاکید بر آنکه چنین درآمدهایی عمدتا برون زا و ناشی از سیاست های بازار نفت بوده است، توجه به شرایط موجود که با توجه به تحریم های اقتصادی، بالاترین سطح درآمدهای نفتی را دچار نوسان و کاهش شدید امکانات می کند، این تحلیل را مطرح می نماید،که نقطه اتکا و ثبات درآمدهای بودجه می تواند درآمدهای مالیاتی باشد.

شاخص مالیات به هزینه های دولت (T/G) یکی از مهمترین شاخصهای ارزیابی عمکلرد نظامهای مالیاتی کشورهاست. در این راستا، تأمین کامل مخارج جاری دولت از محل درآمدهای مالیاتی، یکی از اهداف مهمی است که همواره مورد توجه سیاستگذاران اقتصادی کشور بوده است. با این حال، مقایسه نسبت مالیات به هزینه های جاری ایران با برخی از کشورها نیز حکایت از نقش ضعیف مالیات در تامین هزینه های جاری دولت دارد. بنابراین جهت ایجاد اقتصادی سالم و پویا باید کوشید نقش درآمدهای مالیاتی برای تامین مخارج دولت و همچنین برنامه ریزی صحیح برای درست هزینه کردن دولت را افزایش دهیم.

1-2 بیان مسأله:

جمع آوری مالیات یکی از متداولترین راههای تأمین مخارج دولت است.مالیات از مهمترین زیرساخت های اقتصادی با تاثیر زیاد در رشد و توسعه پایدار، تأمین عدالت میباشد. مالیات یکی از ابزارهای سیاستی موثر در برقراری ثبات اقتصادی،تخصیص مجدد منابع اقتصادی و توزیع درآمد است.متاسفانه تلقی برخی افراد از وصول مالیات ها محدود به کسب درآمد بیشتر به منظور اداره نمودن تشکیلات دولتی است و آنچه کمتر به آن توجه می شود این است که بالا بودن سهم وصولی های درآمدی حاصل از فروش نفت و پایین بودن سهم وصولی های مالیاتی در ترکیب درآمدی دولت علاوه بر آنکه عوارض ناگواری همچون وابستگی درآمد کشور به صدور یک کالا را در بر دارد، اقتصاد کشور را از امکان استفاده از ابزار مالی محروم ساخته است.در حالیکه با استفاده از این ابزار می توان بسیاری از نابسامانی های اقتصادی را به سمت صحیحی هدایت نمود.

مهمترین عوامل مؤثر بر نسبت مالیات ها شامل میزان هزینه های دولت، امکانات موجود، درآمدهای غیرمالیاتی(شامل استقراض)، ظرفیت مالیاتی کشور و محصول ناخالص داخلی است. عوامل مؤثر بر ظرفیت مالیاتی شامل عوامل مؤثر بر توان افراد به پرداخت مالیات و عوامل مؤثر بر توان دولت در گردآوری مالیات است.

از آنجا که هزینه های عمومی با توجه به وظایف و اختیارات دولت تعیین میشود،نمی توان میزان هزینه ها را به دلیل فقدان درآمد محدود کرد؛ چرا که وظایف عمومی تعطیل بردار نیست، بنابراین ممکن است بالا رفتن هزینه های دولت سبب تشویق دولت جهت افزایش درآمدهای عمومی، بویژه درآمدهای مالیاتی گردد و برعکس ممکن است در برخی شرایط بدلیل افزایش درآمدهای مالیاتی،هزینه های دولت افزایش یابد.

در ایران پس از درآمدهای نفتی ،عمده درآمد دولت در راه تامین مالی بودجه،درآمدهای مالیاتی می باشد. دولت برای تامین هزینه هایش، در کشورهای برخوردار از منابع طبیعی، وابستگی کمتری به درآمدهای مالیاتی جمع آوری شده از آحاد جامعه دارد.لذا در انجام هزینه هایش دقت نظر کمتری دارد.

با توجه به شاخص مالیات به هزینه های دولت، برای افزایش نسبت (T/G) از سویی ما نیازمند افزایش درآمدهای مالیاتی و از سوی دیگر کنترل هزینه های جاری دولت می باشیم همچنین بر اساس ماده دوم قانون برنامه چهارم توسعه دولت مکلف است سهم اعتبارات هزینه های تامین شده از محل درآمدهای غیر نفتی را به گونه ای افزایش دهد که در پایان برنامه چهارم توسعه اعتبارات هزینه های دولت به طور کامل از طریق درآمدهای مالیاتی و غیر نفتی تامین شود.

با توجه به روند رشد درآمدهای مالیاتی حاکی از عملکرد مناسب سازمان امور مالیاتی به نظر میرسد که افزایش بی رویه هزینه های دولت نقش عمده ای در وضعیت نه چندان مناسب نسبت مالیات به هزینه های جاری دولت در ایران داشته است. بنابراین در این پژوهش تلاش میشود به بررسی عوامل موثر بر نسبت مالیات به هزینه های دولت (T/G) و راهکارهای بهبود این شاخص و همچنین ارائه راهکارهای قانونی و کاربردی جهت مرتبط نمودن میزان رشد هزینه های دولت با رشد درآمدهای مالیاتی نیز صورت گیرد.

1-3 اهمیت و ضرورت تحقیق:

با نگاهی به اهداف مدون برنامه چهارم و پنجم توسعه و همچنین برنامه راهبردی سازمان امور مالیاتی ایران،میتوان توجه به مالیات را منبع اصلی تامین درآمد دولت و تغییر نگاه به درآمدهای نفتی از منبع درآمد دولت به سرمایه ملت مشاهده کرد.این درحالی است که سال شروع برنامه چهارم توسعه با اولین سال سند چشم انداز جمهوری اسلامی ایران به عنوان سند میثاق ملی و نقشه راه،هم زمان بوده و مهمترین سند بالا دستی کشور پس از قانون اساسی است.

بر اساس این سند در افق 1404 ایران را،کشوری توسعه یافته،برخوردار از سلامت،رفاه،توزیع مناسب درآمد،عدالت اجتماعی به دور از تبعیض و فقر ،جایگاه اول اقتصادی در سطح منطقه،رشد سریع و پر شتاب اقتصادی و اشتغال کامل میداند.

اما رسیدن به جایگاه و دستیابی به چنین شاخصه هایی بدون داشتن بخش مالیاتی پر رونق و فعال امکان ناپذیر است.به عبارتی دستیابی به شاخصه های فوق در افق 1404 بدون تامین مالی میسر نیست.حال آنکه مالیات عمده ترین منبع مالی محسوب میشود و همچنین پیشرو بودن را در منطقه میتوان از مهمترین ویژگی های پنجگانه چشم انداز ترسیمی برای سازمان امور مالیاتی کشور محسوب کرد.

از این روست که در این تحقیق ما به دنبال بررسی عوامل موثر بر نسبت مالیات به هزینه های دولت که یکی از شاخص های مفید برای مقایسه جایگاه ایران بین کشورهای منطقه سند چشم انداز میباشد، هستیم که میتواند جزو با اهمیت ترین شاخص ها در جهت تحقق اهداف عالیه سازمان امور مالیاتی کشور باشد.

1-4 اهداف تحقیق:

هر پژوهش در رابطه با هر موضوعی که صورت می گیرد در پی دستیابی به اهدافی می باشد، در این پژوهش نیز ما به دنبال اهداف زیر می باشیم:

·          شناسایی عوامل موثر بر نسبت مالیات به هزینه های دولت و روش های بهبود این شاخص

·          تشخیص میزان نقش رشد مخارج دولت در ناکارایی شاخص مالیات به هزینه های دولت

·          تعیین راه کارهای قانونی و کاربردی جهت مرتبط نمودن میزان رشد هزینه های دولت با رشد درآمدهای مالیاتی

1-5 سوالات تحقیق:

سوال های اساسی که در این پژوهش به دنبال پاسخگویی برای آن ها می باشیم عبارتند از:

1.

عوامل موثر بر نسبت مالیات به هزینه های دولت چیست؟

آیا نرخ بیکاری بر نسبت T/G تاثیر دارد؟

آیا تولید ناخالص داخلی بر نسبت T/G تاثیر دارد؟

چه راه کارهای قانونی و کاربردی جهت بهبود شاخص مالیات به هزینه های دولت وجود دارد؟

1-6 فرضیه های تحقیق:

1- رابطه منفی و معناداری بین مخارج دولت و نسبت T/G وجود دارد.

2- رابطه منفی و معناداری بین نرخ بیکاری و نسبت T/G وجود دارد.

3- رابطه مثبت و معناداری بین تولید ناخالص داخلی و نسبت T/G وجود دارد.

1-7 روش شناسی تحقیق:

پژوهش حاضر از نظر نحوه انجام توصیفی- استقرایی میباشد به صورتی که در فصول 1 تا 3 از روش توصیفی و در فصلهای 4 و 5 از روش استقرایی از آمارهای سری زمانی برای بدست آوردن ارتباط بین مخارج دولت و نسبت مالیات استفاده میگردد.

در این مطالعه از روش رگرسیون چند متغیره برای بررسی رابطه بلند مدت و کوتاه مدت مخارج دولت و مالیات استفاده می کنیم.در صورتی که آمارها مانا باشند؛در ابتدا به بررسی مانایی این آمارها پرداخته و در صورتی که آمارها مانا نباشند از روش هم انباشتگی (cointegration) استفاده میشود و رابطه بلند مدت این متغیرها بررسی میگردد.

روش گردآوری اطلاعات با روش کتابخانه ای و اسنادی و به کمک پایگاه های اطلاعاتی مانند مرکز آمار ایران،آمار سری زمانی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران و آمارهای اطلاعاتی سازمان امور مالیاتی کشور انجام میشود.

1-8 تعریف واژگان کلیدی و متغیرهای تحقیق:

مالیات(Tax):

مبلغی که دولت از اشخاص و شرکتها وموسسات بر طبق قانون برای تقویت عمومی حکومت و تامین مخارج عمومی می گیرد.افزون بر خصلت اجباری بودن،یک خصوصیت بارز دیگر مالیات این است که رابطه صحیح دو طرفه یا متناسبی میان میزان مالیات و ارزش خدمات عمومی که مالیات دهندگان از آن برخوردار می شوند،وجود ندارد.

هزینه های دولت(Government cost):

بودجه مالی که دولت با توجه به وظایف و برنامه های از پیش تعیین شده خود،آن را خرج امور جاری کشور می نماید.

شاخص (Index):

کمیتی است که نماینده چند متغیر همگن و وسیله ای برای اندازه گیری و مقایسه پدیده هایی است که دارای ماهیت و خاصیت مشخصی هستند که بر مبنای آن می توان تغییرات ایجاد شده در متغیرهای معینی را در طول یک دوره بررسی کرد.

شاخص مالیات به هزینه های دولت (Tax index to government cost):

یکی از مهمترین شاخصهای ارزیابی عمکلرد نظامهای مالیاتی کشورهاست که از تقسیم میزان درآمدهای مالیاتی در طول یک دوره معین به مخارج و هزینه های دولت بدست می آید.

اقتصادسنجی(Econometrics):

کاربرد آمار و روش های ریاضی در ارزیابی و آزمون نظریه های اقتصادی.مقیاس های اقتصادی است که به منظور آزمایش و توسعه نظریات اقتصادی به کار برده می شوند.شاخه ای از علم اقتصاد است که در آن داده های اقتصادی به طرزی پیوسته و مبتنی بر قاعده به کمک ماشین حساب تجزیه و تحلیل می شوند.

فصل دوم

بررسی منابع

2-1- مقدمه

از زمانی که دولت ها نقش موثری را در اقتصاد بر عهده گرفتند، مالیات ها نقش مهمی در تجزیه و تحلیل اقتصاد و به ویژه ساختار آن ایفا می کنند. بحث تامین هزینه های دولت از طریق مالیات ها از جمله مواردی است که مطالعات زیادی در مورد آن انجام گرفته است.