پایاننامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد در رشته
جغرافیا و برنامهریزی شهری
فصل اول :
کلیات تحقیق
1- 1- طرح مسئله
گسترش شهرنشینی و رابطه آن با آسیبهای اجتماعی و اقتصادی از مشخصههای اصلی الگوی توسعه شهری کشور در چند دهه اخیر است و رشد و توسعه شتابان و توزیع نامتعادل در دوره جدید، یکی از عوامل اصلی بروز آسیبهای اجتماعی به شمار می رود. چنانچه رشد شتابان شهرنشینی و توسعه کلان شهرها آسیبهای اجتماعی و کالبدی بسیاری را به دنبال داشته است، بویژه کلانشهرها که از مهمترین مراکز و کانونهای بروز ناهنجاریها و جرایم مختلف اجتماعی بوده است. تمرکز 7/41 درصد جمعیت شهرنشین در نه کلانشهر کشور و توزیع نامتوازن جمعیت شهری در پهنه کشور، از ویژگیهای شهرنشینی ایران است که ارتباط تنگاتنگی با پدیدههای اجتماعی دارد (رهنمایی، 1389: 157). به عبارتی دیگر افزایش جمعیّت شهرهای کشور در دهههای اخیر، شهرها را با مسائلی و مشکلات زیادی روبهرو ساخته است. یکی از موضوعهای مهم در این زمینه، مسأله امنیت شهروندان است که این موضوع در سالهای اخیر از چالشهای اصلی ساکنان شهری بوده است. در واقع در بیشتر نواحی و مناطق شهرنشین، جرایم مسألهای بحثبرانگیز و چالشساز برای زندگی، وجود فردی و مالی انسانهاست و افزایش ارتکاب جرایم در مکانهای شهری، گذشته از آنکه با ارزشها و اصول اولیه یک جامعه در تضاد است، باعث ایجاد ناامنی، ترس، آشفتگی زندگی شهروندان، صرف بودجههای کلان مالی، جانی، معنوی و وضعیت ناگوار کیفیت محیطزندگی شده است.
از میان جرایم شهری، عرضه، خرید و فروش، حمل و نگهداری و سوءمصرف مواد مخدر از مهمتر ین و پیچیده ترین معضلات اکثر شهرهای کشور محسوب می شود. اعتیاد به مواد مخدر و سوء مصرف آن جدا از تأثیراتی که بر روی مسائل بهداشتی و اجتماعی جوامع می گذارد باعث ایجاد شبکه های جرایم سازمان یافته می شود که ارتکاب بسیاری از جرایم دیگر را در سطح شهر سازماندهی می کنند و به مرور زمان قاچاق مواد مخدر فقط بخش ی از فعالیت این افراد به حساب می آید و گاهاً به عنوان عناصر پنهان اما فعال نقش مخربی را در ساختار اقتصادی اجتماعی و فرهنگی جامعه شهری ایفا می نمایند. کشور ایران به سبب همجواری و داشتن طولانی ترین مرز مشترک با دو کشور افغانستان و پاکستان به عنوان دو کشور مهم تولید کننده مواد مخدر پیوسته در معرض تهدید و سوءمصرف مواد مخدر بوده است.
مسئله جرایم مرتبط با مواد مخدر یکی از پیچیده ترین چالش هایی است که در حال حاضر جامعه ایران با آن مواجه است به طوری که از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون بیش از سه میلیون نفر در ارتباط با جرایم مواد مخدر دستگیر شده اند که دستگیری حدود 7/2 میلیون نفر از آنها طی پانزده سال اخیر بوده است. 65 درصد از این تعداد دستگیری ها را معتادان و 34 درصد آنها را عرضه کنندگان و مبادله کنندگان غیرقانونی موادمخدر تشکیل میدهند به علاوه افزایش جرایم مرتبط با مواد مخدر در ایران باعث این آگاهی فزاینده شده است که ایران با یک مسئله اجتماعی عمده مواجه می باشد.
تخمینهای مبتنی بر گزارش های سازمان ملل نشان می دهد که 5/1 تا 2 درصد (حدود 3/1 میلیون نفر) از جمعیت ایران مشکل جدی با سوءمصرف مواد مخدر دارند. در ایران حدود 80 هزار زندانی مرتبط با مواد مخدر وجود دارد یعنی بیش از نیمی از جمعیت زندانیان کشور در ارتباط با این پدیده شوم دستگیر، محاکمه و محکوم به حبس شده اند (عباسی، 1387: 4-3)
استان تهران به دلیل شرایط خاص فضایی و جغرافیایی دارای بالاترین آمار جرم و جنایت در بین استانهای کشور است. به طوری که بررسی تعداد جرم و جنایات استان تهران در سالهای گذشته نشان میدهد که زندانیان این استان طی یک دوره هشت ساله از خرداد 1372 لغایت خرداد 1380 بالغ بر 67 درصد افزایش یافته است (سازمان زندانها، 1379: 27). این موضوع از یک سو باعث ناامنی، ترس، اغتشاش، و... در میان مردم شده و از سوی دیگر آسایش عمومی شهر را به خطر انداخته و باعث میشود تا دستاندرکاران و مدیران امور انتظامی و امنیتی کشور هزینهای گزاف را جهت کشف جرایم، دستگیری، بازپروری، رسیدگی قضایی و مجازات مجرمین متقبل نمایند. این در حالی است که با توجه به نقش و جایگاه کلانشهر تهران در نظام سیاسی- اداری متمرکز کشور و رهبری اقتصاد ملی، بروز هر گونه ناپایداری امنیتی در تهران میتواند امنیت ملی را به خطر بیندازد. به همین علت باید به جرایم شهری در تهران بیشتر توجه کرد و به ارائهی راهکارهایی برای کاستن از وقوع جرم و ناامنی پرداخت (پورموسوی و همکاران، 1390: 62).
از دیرباز شناسایی عوامل محیطی و مکانی بروز جرم و سعی در از بین بردن این عوامل و یا کاهش تأثیرات آن مهمترین راهکار افزایش ایمنی و پیشگیری و از وقوع ناهنجاریها شناخته شده است، چرا که ناهنجاریهای اجتماعی به هر نحو که از انسان سر بزند دارای بستر و ظرف مکانی و خصوصیات زمانی است که این رفتارها را از یکدیگر متمایز میسازد. بررسیها نشان میدهد که برخی از فضاهای شهری به دلیل ویژگیهای کالبدی، اجتماعی و اقتصادی، میزان یا نرخ بزهکاری بیشتری دارند؛ و به عکس، برخی از فضاها مانع و بازدارنده ارتکاب جرایم در درون خود هستند. از طرفی نیز به تحقیق ثابت شده است که مجرمان در ارتکاب جرم اغلب دست به انتخابهای منطقی میزنند و به دنبال سادهترین، کمخطرترین و مناسبترین فرصتها و شرایط مکانی و زمانی برای ارتکاب جرم هستند (کلانتری، 1380: 89)، به همین علت در محدوده شهرها مناسبترین محل را برای انجام عمل مجرمانه خود بر میگزینند. بدین ترتیب، در سطح شهرها حوزه هایی شکل می گیرند که دارای فرصت ها و اهداف مجرمانه بیشتر و به تبع آن تعداد جرایم بالاتری هستند و اصطلاحاً به آنها « کانونهای جرمخیز[1]» اطلاق میشود. نکته در خور اهمیت در این خصوص، شناسایی این کانونها و تحلیل مشکلات کالبدی، خصوصیات فرهنگی و اجتماعی ساکنان و کاربران یا استفاده کنندگان از این محدوده هاست، تا بدین طریق بتوان به اتخاذ سیاست ها و تدابیر لازم برای کنترل بزهکاران پرداخت. مهمتر اینکه با ایجاد تغییرات اساسی در عوامل بوجود آورنده یا تسهیل کننده فرصتهای جرم و طراحی مناسب فضاهای آسیبپذیر برای تبدیل آنها به فضاهای مقاوم در برابر بزهکاری، امکان پیشگیری از وقوع بسیاری از جرایم شهری فراهم میگردد (کلانتری و همکاران، 1389: 42).
منطقه 2 شهرداری تهران به عنوان یکی از بزرگترین مناطق شهرداری تهران دارای مسائل و مشکلاتی چون مهاجرپذیر بودن، رشد سریع جمعیت، گسترش فیزیکی شهر، ناهمگونی و عدم انسجام اجتماعی، نواحی با بافت فرسوده نظیر روستاهای درکه، اوین، طرشت، فرحزاد و مناطق حاشیهنشین اسلامآباد، اسلامآباد جنوبی و جاویدآباد شرقی میباشد. طبق بررسیهای انجام گرفته جرایم مرتبط با مواد مخدر از مهمترین جرایم ارتکابی در منطقه 2 شهرداری تهران میباشد که بیشترین آمار را در میان مناطق 22 گانه شهرداری تهران دارا میباشد. از این رو این پژوهش سعی دارد تا ضمن شناسایی کانونهای جرمخیز جرایم مرتبط با مواد مخدر منطقه 2 شهرداری تهران شرایط فضایی- کالبدی و برخی مشخصههای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ارتکاب جرائم در این منطقه را بررسی و تحلیل نماید، و نسبت به ارائه و پیشنهاد اقدامات علمی و اجرائی جهت حذف این شرایط یا کاهش اثرات آن اقدام نماید.
1-2- اهداف تحقیق
از آنجا که پژوهش علمی با ظهور مسأله یا مجهولی در ذهن محقق شروع می شود، هدف اصلی تحقیق علمی را باید معلوم کردن آن مجهول و به عبارتی حل مسأله و پاسخ یافتن برای آن دانست (حافظ نیا،1387: 16). بدیهی است که هر پژوهش تحقیقی میبایست اهدافی را دنبال کند و همین اهداف تحقیق است که فرایند تحقیق را جهت می دهند. اهداف کلی تحقیق حاضر عبارتند از:
ارائه الگویی روشن و منطقی در فهم مسائل پیچیده و در حال تغییر شهر تهران به طور اعم و منطقه 2 به طور اخص.
شناسایی جغرافیایی کانونهای جرمخیز جرایم مرتبط با مربوط به مواد مخدر منطقه 2 شهر تهران بر حسب نوع و میزان جرایم، جهت از بین بردن یا کاهش مجموعه عوامل مؤثر بر جرایم ارتکابی این منطقه.
تبیین عوامل جغرافیایی و کالبدی – فضایی مؤثر در بروز جرایم ارتکابی مربوط به مواد مخدر منطقه 2 شهر تهران.
1-3- ضرورت تحقیق
افزایش ارتکاب انواع جرایم و کجرویهای از جمله مسائل و مشکلات پیچیده کلانشهرهای دنیا میباشد که باعث بروز ایجاد ناامنی، ترس، اغتشاش و نگرانی از قربانی شدن در این شهرها شده است. این موضوع از یک سو باعث افزایش هزینههای مالی و صرف بودجههای کلان و از سویی دیگر باعث زیر سوال رفتن کارایی مدیران و دستاندرکاران قضایی و انتظامی کشور در کاهش و یا حذف میزان جرایم با وجود تلاشها و فعالیت گسترده امنیتی شده است. یکی از مشکلات فعلی نظام قضایی کشور و شاید بسیاری از کشورهای جهان این است که در بیشتر موارد به روش انتزاعی و مجرد به مقابله با نفس جرم پرداخته و این پدیده نامطلوب را جدای از بزهکاری و شرایط مکانی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی حاکم بر آن در نظر میگیرند. بیشک اگر شرایط مختلف اجتماعی، اقتصادی جرم و محیط زندگی مجرم در ارتکاب بزه، مورد تعمق قرار گیرد، نتیجه شکلی دیگر به خود خواهد گرفت. چنانچه بتوان امکان جرم و فرصتهای کجروی از جنبههای مختلف مکانی – فضایی و اجتماعی را از مرتکب آن گرفت و یا این فرصتها را کاهش داده و به حداقل رسانید جامعه خیلی سریعتر راه سلامت را پیموده و نرخ تبهکاری به شکلی مؤثر کم خواهد شد (زنگیآبادی و رحیمینادر، 1389: 181). به عبارتی دیگر توزیع جغرافیایی جرایم تحت تاثیر متغیرهای محل و زمان وقوع بزه، مرتکب جرم و قربانی بزه قرار دارد. تحقیقات نشان میدهد که در برخی از مکان های شهر به علت ساختار کالبدی ویژه و مشخصههای اجتماعی، اقتصادی و فرهگی ساکنان و استفاده کنندگان این مکانها، امکان و فرصت بزهکاری بیشتر است؛ و به عکس، در برخی از محدوده های شهری به دلیل وجود موانع و شرایط بازدارنده میزان بزهکاری اندک است. در واقع توجه به مکان، به عناون عامل بیواسطه در وقوع جرم، در مقایسه با عوامل فردی یا ساختاری این امکان را محقق می سازد تا راهکارهای عملیتری برای پیشگیری از جرم ارائه گردد. از سوی دیگر تحلیل فضایی جرم در شهرها به شناسایی الگوهای رفتار مجرمانه، کشف کانونهای جرمخیز و در نهایت به تغییر این شرایط و خلق فضاهای مقاوم در برابر جرم و رفع نابهنجاری های شهری کمک می کند ( کلانتری و همکاران، 1389: 44-43).
ازاینرو با در نظر گرفتن تأثیرات شرایط جغرافیایی در ارتکاب جرایم و در راستای رسیدن به امنیت شهری و عدالت فضایی، ضروری است، وضعیت مکانی وقوع جرم و شرایط حاکم بر آن در منطقه 2 شهر تهران به شیوه علمی و با استفاده از فناوری سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS)، شناسایی و تحلیل شود و سپس با آگاهی به مجموعه ویژگیهای کالبدی و اجتماعی – اقتصادی تسهیلکننده وقوع جرم در این منطقه اقدامات و راهکارهای عملی جهت اصلاح این شرایط در محدوده مورد مطالعه فراهم گردد.
1-4- ادبیات تحقیق