پایان نامه-کارشناسی ارشد
ژئوفیزیک- زلزله شناسی
1392
چکیده
تخمین خطرلرزه ای برای محاسبه سطح مشخصی از خسارت و آسیب پذیری در طراحی سازه ها از مهمترین مباحث و اصول مهندسی زلزله می باشد، اما وجود عدم قطعیت هایی درتعیین پارامترهای مشخصه زلزله ، روابط کاهندگی، پیش بینی زمان زلزله های آینده ، بزرگا، مسافت چشمه تا سایت زمین لرزه ها و موارد دیگر باعث پیچیدگی آن و ارائه روش های جدید شده است.
دو روش تعینی و احتمالاتی برای تخمین خطر لرزه ای ارائه شده است، روش اول مبتنی بر یک یا چند سناریو خاص می باشد که معمولا وخیم ترین نتیجه را نشان می دهد. و هیچ اطلاعاتی در مورد احتمال وقوع زلزله آتی، موقعیت و بازه زمانی وقوع آن نمی دهد. روش دوم که مدل احتمالی بنیادی در تحلیل خطر زمین لرزه است عبارتست از ترکیبات ممکن بزرگا و فاصله تا ساختگاه که باعث می شود پارامتر حرکت زمین (a) از مقادیری (a0) فزونی یابد. هدف بدست آوردن احتمال سالیانه P( ) است. این روش تحلیل خطر زلزله توسط کرنل (1960) ارائه شد. با وجود اینکه این روش در تحلیل خطر در مهندسی زلزله بسیار کاربرد دارد ولی دارای معایبی است، از جمله اینکه در این روش ناگزیر به تعریف هندسه ناحیه لرزه زا و تعیین پارامترهای لرزه خیزی می باشیم که تعیین این پارامترها همراه با عدم قطعیت های بسیاری می باشد.
دراین پایان نامه از روش احتمالاتی جدیدی موسوم به روش شبیه سازی مونته کارلو برای تخمین خطر لرزه ای استفاده شده است. این روش از چندین بار نمونه گیری تصادفی از یک کاتالوگ زمین لرزه برای ساختن کاتالوگ مصنوعی استفاده می کند در این روش، امکان محاسبه مقادیر جنبش نیرومند زمین (PGA , PSA) با استفاده از روابط کاهندگی و بدون استفاده از روابط کاهندگی و استفاده مستقیم از شتابنگاشت های ثبت شده در منطقه مورد مطالعه فراهم گردیده است. ازآنجایی که در این روش شبیه سازی، دیگر نیازی به تعیین هندسه چشمه های لرزه ای و پارامتر های مشخصه زمین لرزه نیست، عدم قطعیت های مربوط به این دو، کنترل می شود.
اما در انجام تحلیل خطر احتمالی، یکی از بزرگترین منابع عدم قطعیت ، استفاده از روابط کاهندگی می باشد. عدم قطعیت ناشی از استفاده روابط کاهندگی مربوط به پراکندگی ذاتی داده ها و همچنین تفاوت در فرم تابعی روابط مختلف می باشد. با استفاده از روش شبیه سازی مونته کارلو ، امکان استفاده از توزیع احتمالی واقعی داده ها براساس داده های مشاهده شده فراهم می گردد.
درانتها نتایج مربوط به روش احتمالاتی مرسوم و روش شبیه سازی چه با استفاده مستقیم از روابط کاهندگی و چه با استفاده از داده های مشاهده شده ی مقیاس شده، مقایسه می شوند.
واژه های کلیدی
تخمین خطر لرزه ای، روابط کاهندگی، عدم قطعیت، شبیه سازی مونته کارلو
مقدمه
در طی دهه های گذشته پروژه های عمرانی بسیاری انجام شده است که سرمایه گذاری های فراوانی برای توسعه صنایع زیر بنایی صورت گرفته است. بسیاری از این پروژه های عمرانی از جمله نیروگاه ها، سدها، تاسیسات نفتی و پتروشیمی بسیار حساس و هزینه بر می باشند.
فلات ایران تحت تاثیر نیروهای تکتونیکی فعال می باشد و به عنوان یک منطقه زلزله خیز جهان شناخته می شود. وقوع زمین لرزه های مخربی چون آوج 2002 با بزرگای 4/6 ، بم 2003 با بزرگای 3/6 ، کجور 2004 بزرگای 3/6 و سیلاخور 2006 بزرگای 1/6 گواهی براین مدعا می باشد.
در طراحی سازه ها عمرانی یکی از نیروهای بسیار اثرگذار، نیروی ناشی از زلزله بوده و در بسیاری از موارد به دلیل ویژگی های خاص اینگونه سازه ها، نیروی زلزله نیروی حاکم بر طراحی می باشد. بنابراین تقاضا برای انجام تحلیل خطر لرزه ای به طور قابل توجهی افزایش یافته است. تحلیل خطر لرزه ای نرخ وقوع جنبش نیرومند زمین در آینده را فراهم می کند و نقش مهمی در کاهش خطر لرزه ای دارد.
اما تحلیل خطر لرزه ای به روش های مرسوم احتمالاتی همراه با عدم قطعیت های فراوانی می باشد که تاثیر فراوانی بر سطح طراحی لرزه ای سازه ها دارد. یکی از بزرگترین منابع عدم قطعیت ، استفاده از روابط کاهندگی می باشد. عدم قطعیت ناشی از استفاده روابط کاهندگی مربوط به پراکندگی ذاتی داده ها و همچنین تفاوت در فرم تابعی روابط مختلف می باشد.
با توجه به این توضیحات، هدف از انجام این پژوهش ، ارائه روشی کارا و مهندسی جهت تعیین خطر لرزه ای می باشد که در آن عدم قطعیت های موجود در محاسبات کاهش یابد. در این پایان نامه برای تعیین خطر لرزه ای از روش شبیه سازی مونته کارلو استفاده شده است و به بررسی روش ها، رهیافت ها، مسائل و مرور ادبیات فنی موجود در این زمینه پرداخته شده است. با استفاده از روش شبیه سازی مونته کارلو ، امکان استفاده از توزیع احتمالی واقعی داده ها براساس داده های مشاهده شده فراهم می گردد.
فصل اول
مروری بر روش های مرسوم تحلیل خطر
و روش شبیه سازی مونته کارلو-1-مقدمه
تخمین خطرلرزه ای برای محاسبه سطح مشخصی از خسارت و آسیب پذیری در طراحی سازه ها از مهمترین مباحث و اصول مهندسی زلزله می باشد، اما وجود عدم قطعیت هایی درتعیین پارامترهای مشخصه زلزله ، روابط کاهندگی، پیش بینی زمان زلزله های آینده ، بزرگا، مسافت چشمه تا سایت زمین لرزه ها و موارد دیگر باعث پیچیدگی آن و ارائه روش های جدید شده است.
هدف از تخمین خطر زمین لرزه ای، ارزیابی منطقی پارامترهای جنبش نیرومند زمین )بیشینه شتاب، بیشینه سرعت، شدت و غیره( در یک ناحیه در مدت زمان معین، که معمولاً عمر مفید سازه است، می باشد.
همچنین با توجه به آسیب پذیری شدید ساختمان های مسکونی در مناطق شهری و روستایی، تحلیل خطر لرزه ای در برآورد صحیح تلفات انسانی و زیان های اقتصادی ناشی از آن از اهمیت ویژه ای برخوردار است و همچنین نتایج تحلیل خطر می تواند در سیاستگذاری دولت و شناسایی مناطق پر خطر در ایران مهم باشد.
در این فصل در ابتدا مروری بر روش های مرسوم تحلیل خطر لرزه ای شده ، در ادامه فصل نیز عدم قطعیت[1] های موجود در روش های مرسوم معرفی و نحوه ی برخورد با آنها بررسی شده است و در انتهای فصل مروری بر روش جدید شبیه سازی مونته کارلو شده است.
1-2-مروری بر روش های مرسوم تحلیل خطر لرزه ای
خطر زمین لرزه، خاصیتی از زمین لرزه است که سبب خرابی یا خسارت می شود. در حال حاضر، دو روش کلی جهت تخمین خطر لرزه ای در یک ناحیه وجود دارد. در روش اول که به روش تعینی[2] مشهور می باشد، با استفاده از روابط کاهندگی، زمین لرزه های رخداده و خصوصیات تعینی ناحیه مورد نظر از قبیل فاصله تا گسل و غیره اقدام به تعیین میزان بیشینه شتاب سایت می گردد. این روش معمولاً بدترین حالت نتایج را ارائه می دهد و نتایج را به صورت تعینی و بدون در نظر گرفتن احتمالات گزارش می کند. روش دوم تحلیل خطرلرزه ای، روش احتمالی[3] می باشد که در آن با استفاده از تئوری احتمال کل[4] ، اقدام به تعیین خطر لرزه ای یک محل خاص می گردد. در این بخش ابتدا مروی بر روش تعینی خواهد شد و سپس اصول روش تحلیل خطر احتمالی زمین لرزه مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
1-2-1-مروری بر روش تعینی در تخمین خطر لرزه ای
روش تعینی اولین و ساده ترین روشی است که در مطالعات مربوط به خطر زمین لرزه استفاده می شود. این روش بسیار ساده، برای برآورد بیشینه شتاب باورپذیر برای یک سایت می باشد. که بر خلاف روش احتمالی وابسته به زمان نمی باشد. روش تعینی برای سایت های حساس بسیار لازم می باشد. مراحل مختلف انجام تحلیل خطر به روش تعینی عبارتند از :
شناسایی چشمه های لرزه زای مرتبط با محل مورد بررسی
تعیین پارامترهای مورد احتیاج در رابطه کاهندگی برای هر چشمه لرزه زا
انتخاب رابطه کاهندگی[5] مناسب
تعیین میزان شتاب حداکثر طرح یا طیف طرح[6] مورد نظر
این روند در شکل(1-1) آورده شده است. در ادامه، هر یک از این مراحل بصورت جداگانه بررسی شده اند.
-2-1-1-شناسایی چشمه های لرزه زا
یکی از مهمترین بخش های تحلیل خطر لرزه ای در هر ناحیه، شناسایی چشمه های لرزه زا می باشد. این مرحله هم در روش تعینی و هم در روش احتمالاتی مشترک است، به عبارت دیگر تعیین چشمه های لرزه زا در گام نخستین انجام مطالعات الزامی است.
در تعیین چشمه های لرزه زا لازم است از کلیه اطلاعات زمین شناسی، لرزه زمین ساختی و ژئوفیزیکی بهره جست. نکته قابل توجه در تعیین چشمه های لرزه زا، عدم قطعیت موجود در تعیین هندسه این چشمه ها می باشد. در مواردی با تغییر هندسه چشمه لرزه زا نتایج حاصل از تحلیل تغییراتی 100 درصدی را خواهند داشت.
1-2-1-2-تعیین پارامترهای مورد احتیاج در رابطه کاهندگی برای هر چشمه لرزه زا
در روش تعینی، بسته به رابطه کاهندگی مورد استفاده، لازم است تا پارامترهای چشمه لرزه زا، پارمترهای مسیر حرکت و پارامترهای شرایط ساختگاه مورد نظر مشخص گردد. پارامترهای چشمه های لرزه زا معمولاً شامل بزرگای لرزه ای و با توجه به رابطه کاهندگی مورد استفاده، فاصله چشمه تا سایت می باشد. در این مرحله لازم است تا با توجه به زلزله های رخ داده در گذشته که به هر یک از چشمه های مورد مطالعه منسوب می باشد و با توجه به خصوصیات هندسی گسل شامل طول و عرض آن، میزان بزرگای مورد نظر و فاصله چشمه تا سایت مشخص گردد. معمولاً در روش تعینی، بزرگای مورد نظر، بزرگترین بزرگای باورکردنی[7] در نظر گرفته می شود. عدد بزرگا و عمق کانونی نیز به صورت اعدادی قطعی در نظر گرفته می شوند.
مهمترین پارامتر مسیر حرکت نیز معمولاً فاصله چشمه لرزه زا از سایت می باشد. در این مورد نیز چنانچه هندسه چشمه به صورت خطی یا ناحیه ای در نظر گرفته شود، لازم است تا معیاری جهت فاصله از چشمه ارائه گردد.
لازم است تا در این مرحله مقادیر پارامترهای ساختگاه نیز مشخص گردد. مهمترین این پارامترها معمولاً میزان سختی خاک می باشد. از آنجا که در اغلب روابط کاهندگی ، اثر سختی خاک ساختگاه به صورت دسته بندی شده وارد می شود )خاک نرم، خاک سخت و سنگ و ...) لذا تعیین این پارامتر نسبت به سایر پارمترها ساده تر انجام می شود. البته در مورد این پارامتر نیز عدم قطعیت در تعیین نوع خاک زیر ساختگاه همواره موجود می باشد. تعیین کلیه پارامترهای مورد استفاده در رابطه کاهندگی یکی از مهمترین بخش های هر تحلیل خطر لرزه ای می باشد، زیرا در واقع در این مرحله اشکال مختلف عدم قطعیت موجود در پارامترهای مختلف لازم است، تا در نظر گرفته شوند. در روش تعینی به طور کلی از وجود چنین عدم قطعیت هایی صرفنظر می گردد. در روش احتمالی که در بخش بعدی مورد بحث قرار خواهد گرفت ، این عدم قطعیت ها به نوعی در نظر گرفته می شود.
1-2-1-3-انتخاب رابطه کاهندگی مناسب
گام سوم در تحلیل خطر زمین لرزه به روش تعینی، تعیین رابطه کاهندگی مناسب می باشد. در روابط کاهندگی معمولاً شاخصی از میزان لرزش در محل با خصوصیات مختلف چشمه لرزه زا، مسیر حرکت و خصوصیات ساختگاه ارتباط داده می شود. شاخص میزان حرکت در محل مورد نظر غالباً به صورت بیشینه شتاب زمین و یا طیف طرح می باشد.
در فصل سوم بطور کامل به بررسی عوامل مختلف در روابط کاهندگی پرداخته شده است و مدل های مختلف روابط کاهندگی جهانی و محلی مورد استفاده برای ایران و خاورمیانه معرفی شده است.
1-2-1-4-تعیین میزان شتاب حداکثر طرح یا طیف طرح مورد نظر
آخرین گام در تحلیل خطرلرزه ای به روش تعینی، تعیین میزان شتاب حداکثر طرح یا طیف طرح مورد نظر می باشد. این بخش از روش تعینی در واقع پیش بینی وضعیت لرزه خیزی آینده محل مورد نظر می باشد. لازم به ذکر است که نتایج روش تعینی خطر لرزه ای در یک محل عموماً به عنوان سطح حداکثر زلزله باورکردنی[8] در نظر گرفته می شود. در واقع فرض بر آن است که با استفاده از این روش حداکثر خطر لرزه ای در یک محل تعیین گردد. این فلسفه بطور صریح مورد اشاره دستورالعمل کمیته سدهای بزرگ[9] می باشد. اما در برخی از موارد، این فلسفه با نتایج بدست آمده از تحلیل خطر لرزه ای به روش احتمالی ناسازگار می باشد.
1-2-2-مروری بر روش احتمالی در تخمین خطر لرزه ای